Քաղաքացիների դիմումների ձևակերպումը և քննության ժամկետները
Вимоги до оформлення звернень громадян та терміни їх розгляду
Թարգմանությունը պատրաստվել է արհեստական բանականության օգնությամբ և դեռ չի անցել անկախ լեզվական ու իրավական ստուգում։ Տարբերությունների դեպքում ստուգեք ուկրաիներեն բնագիրը։
Переклад підготовлено за допомогою ШІ; незалежна мовна та юридична вичитка ще не виконана. У разі розбіжностей звіряйтеся з українським оригіналом.
Իրավական հիմք
- Ուկրաինայի Սահմանադրություն
- Ուկրաինայի «Քաղաքացիների դիմումների մասին» օրենք
- Ուկրաինայի «Ուկրաիներենի՝ որպես պետական լեզվի գործառության ապահովման մասին» օրենք
Քաղաքացիների դիմելու իրավունքը
Սահմանադրության 40-րդ հոդվածով յուրաքանչյուր ոք կարող է անհատական կամ կոլեկտիվ գրավոր դիմում ուղարկել կամ անձամբ դիմել պետական, տեղական ինքնակառավարման մարմիններին ու նրանց պաշտոնատար և ծառայողական անձանց, որոնք պարտավոր են օրենքի ժամկետում քննել ու հիմնավորված պատասխան տալ։
«Քաղաքացիների դիմումների մասին» օրենքի (այսուհետ՝ Օրենք) 1-ին հոդվածով Ուկրաինայի քաղաքացիները կարող են դիմել պետական, տեղական ինքնակառավարման մարմիններին, քաղաքացիների միավորումներին, անկախ սեփականության ձևից՝ ձեռնարկություններին, հիմնարկներին, կազմակերպություններին, մեդիային, պաշտոնատար անձանց՝ ըստ գործառույթների, կանոնադրական գործունեությանը վերաբերող դիտողություններով, բողոքներով, առաջարկներով, սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական, անձնական իրավունքների ու օրինական շահերի իրականացման դիմումով/միջնորդությամբ և խախտման բողոքով։
Զինծառայողները, ներքին գործերի ու պետական անվտանգության աշխատողները, քրեակատարողական ծառայության շարքային և հրամանատարական անձինք կարող են ներկայացնել իրենց ծառայողական գործունեությանը չվերաբերող դիմումներ։
Ուկրաինայի քաղաքացի չհանդիսացող, օրինականորեն տարածքում գտնվողներն ունեն նույն իրավունքը, եթե միջազգային պայմանագրով այլ բան սահմանված չէ։
Դիմումների հասկացությունն ու տեսակները
Քաղաքացիների դիմումներ են գրավոր կամ բանավոր առաջարկները (դիտողությունները), հայտարարությունները (միջնորդությունները) և բողոքները (Օրենքի 3-րդ հոդված)։
Առաջարկ (դիտողություն)՝ պետական ու տեղական ինքնակառավարման մարմինների, բոլոր մակարդակների պատգամավորների, պաշտոնատար անձանց գործունեության խորհուրդ/հանձնարարական, ինչպես նաև հասարակական հարաբերությունների, քաղաքացիների կյանքի պայմանների կարգավորման, պետական ու հասարակական կյանքի իրավական հիմքերի, սոցիալ-մշակութային և այլ ոլորտների կատարելագործման կարծիք պարունակող դիմում։
Հայտարարություն (միջնորդություն)՝ Սահմանադրությամբ ու գործող օրենսդրությամբ իրավունքների և շահերի իրականացմանը աջակցելու խնդրանք, օրենքի խախտման կամ անկախ սեփականության ձևից՝ ձեռնարկությունների, հիմնարկների, կազմակերպությունների, ժողովրդական ու տեղական պատգամավորների, պաշտոնատար անձանց գործունեության թերությունների հաղորդում, նաև գործունեությունը բարելավելու կարծիք։ Միջնորդությունը գրավոր դիմում է՝ անձի կարգավիճակ, իրավունքներ, ազատություններ և այլն ճանաչելու խնդրանքով։
Բողոք՝ պետական, տեղական ինքնակառավարման մարմինների, ձեռնարկությունների, հիմնարկների, կազմակերպությունների, քաղաքացիների միավորումների, պաշտոնատար անձանց գործողություններով (անգործությամբ) կամ որոշումներով խախտված իրավունքների վերականգնման և օրինական շահերի պաշտպանության պահանջ։
Ձևակերպման պահանջները
Դիմումներն ուղղվում են պետական, տեղական ինքնակառավարման մարմիններին, անկախ սեփականության ձևից՝ ձեռնարկություններին, հիմնարկներին, կազմակերպություններին, քաղաքացիների միավորումներին կամ խնդրի լուծման իրավասություն ունեցող պաշտոնատար անձանց։ Դիմումը կարող է լինել մեկ անձի՝ անհատական, կամ խմբի՝ կոլեկտիվ։ Նախագահին, Գերագույն ռադային, նախարարների կաբինետին, տեղական ինքնակառավարման մարմնին կոլեկտիվ դիմումի հատուկ ձև է էլեկտրոնային հանրագիրը՝ Օրենքի 23-1 հոդվածով ներկայացվող և քննվող։
Դիմումը կարող է լինել բանավոր կամ գրավոր։
Բանավոր դիմումը ներկայացվում է անձնական ընդունելության կամ հեռախոսով՝ սահմանված կոնտակտային կենտրոնների, թեժ գծերի միջոցով, և գրանցվում պաշտոնատար անձի կողմից։
Գրավոր դիմումը ուղարկվում է փոստով կամ հանձնվում անձամբ կամ օրենքով ձևակերպված լիազորություններով ներկայացուցչի միջոցով։ Այն կարող է ուղարկվել նաև համացանցով, էլեկտրոնային կապով՝ էլեկտրոնային դիմում։
Պետք է նշել՝
- ազգանունը, անունը, հայրանունը,
- քաղաքացու բնակության վայրը,
- հարցի, դիտողության, առաջարկի, հայտարարության կամ բողոքի, խնդրանքի կամ պահանջի էությունը,
- գրավոր դիմումը պետք է ստորագրված լինի դիմողի (դիմողների) կողմից՝ ամսաթվով,
- էլեկտրոնային դիմումում նաև նշվում է պատասխանի էլեկտրոնային հասցեն կամ այլ կապի տվյալները։
Էլեկտրոնային թվային ստորագրություն չի պահանջվում։
Պահանջներին չհամապատասխանող դիմումը համապատասխան պարզաբանմամբ վերադարձվում է ստացումից առավելագույնը տասը օրում՝ բացի Օրենքի 7-րդ հոդվածի 1-ին մասի դեպքերից։
Անվճար իրավաբանական օգնության դիմումները քննվում են դրա տրամադրումը կարգավորող օրենքի կարգով։
Քննման և լուծման ենթակա չեն՝
- բնակության վայր չնշող, հեղինակի (հեղինակների) կողմից չստորագրված կամ հեղինակությունը որոշելու անհնարինությամբ գրավոր դիմումները՝ ճանաչվում են անանուն,
- հարցի էությունը որոշելու անհնարինությամբ դիմումները,
- նույն անձի՝ նույն մարմնին (պաշտոնատար անձին) նույն՝ արդեն ըստ էության լուծված հարցով կրկնակի դիմումները,
- Օրենքի 17-րդ հոդվածի ժամկետները բաց թողնելով ներկայացված բողոքները,
- դատարանի կողմից անգործունակ ճանաչված անձանց դիմումները։
Քննությունը դադարեցնելու որոշումն ընդունում է մարմնի ղեկավարը՝ դիմողին ծանուցմամբ։
Դիմումների, որոշումների և պատասխանների լեզուն
Լեզուների կիրառումը սահմանում է «Ուկրաիներենի՝ որպես պետական լեզվի գործառության ապահովման մասին» օրենքը։
Ֆիզիկական ու իրավաբանական անձանց՝ պետական, Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության, տեղական ինքնակառավարման մարմիններին, պետական ու համայնքային ձեռնարկություններին, հիմնարկներին և կազմակերպություններին ուղղված դիմումների պատասխանները տրվում են պետական լեզվով, եթե օրենքն այլ բան չի սահմանում (նշված օրենքի 13-րդ հոդված)։
Քննության կարգն ու ժամկետները
Օրենքի 15-րդ հոդվածի 1-ին մասով իրավասու պետական, տեղական ինքնակառավարման մարմիններն ու պաշտոնատար անձինք, անկախ սեփականության ձևից՝ ձեռնարկությունների, հիմնարկների, կազմակերպությունների, քաղաքացիների միավորումների ղեկավարներն ու պաշտոնատար անձինք պարտավոր են օբյեկտիվ ու ժամանակին քննել հայտարարությունները (միջնորդությունները), ստուգել փաստերը, օրինական որոշումներ ընդունել ու ապահովել կատարումը, քաղաքացիներին հայտնել արդյունքները։
Խորհրդային Միության հերոսների, սոցիալիստական աշխատանքի հերոսների, պատերազմի հետևանքով հաշմանդամություն ունեցող անձանց հայտարարությունները (միջնորդությունները) անձամբ քննում են պետական, տեղական ինքնակառավարման մարմինների, ձեռնարկությունների, հիմնարկների ու կազմակերպությունների առաջին ղեկավարները։
Պատասխանը պարտադիր տալիս է դիմումն ստացած և հարցի լուծման իրավասություն ունեցող մարմինը՝ ղեկավարի կամ պարտականությունները կատարողի ստորագրությամբ։
Պահանջները բավարարելու մերժումը քաղաքացուն հաղորդվում է գրավոր՝ օրենքի հղումով, պատճառաբանությամբ և բողոքարկման կարգի պարզաբանմամբ։
Դիմումները քննվում ու լուծվում են ստացումից առավելագույնը մեկ ամսում, իսկ լրացուցիչ ուսումնասիրություն չպահանջողները՝ անհապաղ, բայց ոչ ուշ, քան տասնհինգ օրում։
Մեկ ամսում լուծելն անհնար լինելու դեպքում մարմնի, ձեռնարկության, հիմնարկի, կազմակերպության ղեկավարը կամ տեղակալը սահմանում է անհրաժեշտ ժամկետը՝ դիմողին ծանուցելով։ Ընդհանուր լուծման ժամկետը չի կարող գերազանցել քառասունհինգ օրը։
Քաղաքացու հիմնավորված գրավոր պահանջով ժամկետը կարող է կրճատվել։ Օրենքով արտոնություններ ունեցող քաղաքացիների դիմումները քննվում են առաջնահերթ։
Ընդունումն ու քննությունը մերժելու արգելքը
Պատշաճ ձևակերպված և սահմանված կարգով ներկայացված դիմումները պարտադիր ընդունվում ու քննվում են։
Արգելվում է մերժել՝ վկայակոչելով քաղաքացու քաղաքական հայացքները, կուսակցական պատկանելությունը, սեռը, տարիքը, կրոնը, ազգությունը կամ դիմումի լեզվի չիմացությունը։
Եթե հարցերն ստացող պետական, տեղական ինքնակառավարման մարմնի, անկախ սեփականության ձևից՝ ձեռնարկության, հիմնարկի, կազմակերպության, քաղաքացիների միավորման կամ պաշտոնատար անձի իրավասությանը չեն պատկանում, դիմումն առավելագույնը հինգ օրում փոխանցվում է իրավասուին՝ քաղաքացուն տեղեկացնելով։ Հիմնավորված որոշման անհրաժեշտ տվյալների բացակայությամբ նույն ժամկետում վերադարձվում է պարզաբանմամբ։
Արգելվում է բողոքն ուղարկել այն մարմնին կամ պաշտոնատար անձին, որի գործողությունը կամ որոշումը բողոքարկվում է։
Դիմումների օրենսդրության խախտման պատասխանատվությունը
Օրենքի 24-րդ հոդվածով մեղավորները կրում են Ուկրաինայի օրենսդրությամբ քաղաքացիական, վարչական կամ քրեական պատասխանատվություն։
Հիշե՛ք։ Զրպարտություն, վիրավորանք, պետական, տեղական մարմինների ու պաշտոնատար անձանց վարկաբեկում, ազգային, ռասայական, կրոնական թշնամանքի հրահրման և այլ գործողությունների կոչեր պարունակող դիմումի ներկայացումն առաջացնում է գործող օրենսդրությամբ պատասխանատվություն (Օրենքի 26-րդ հոդված)։
Քաղաքացիական պատասխանատվություն
Մեղավորից կարելի է ստանալ դիմելու իրավունքը խախտված քաղաքացուն պատճառված նյութական և բարոյական վնասի փոխհատուցում։
Օրենքի 25-րդ հոդվածով՝ բողոքը բավարարելիս ապօրինի որոշում ընդունած մարմինը կամ պաշտոնատար անձը հատուցում է ներկայացման ու քննության հետ կապված նյութական վնասը, մարմնի պահանջով քննությանը մեկնելու հիմնավորված ծախսերն ու այդ ընթացքում կորցրած վաստակը։ Ծախսերի վեճերը լուծվում են դատարանում։ Քաղաքացու պահանջով՝ օրենքի կարգով, կարող է հատուցվել նաև բողոքի քննության ժամանակ ապօրինի գործողություններով կամ որոշումներով պատճառված բարոյական վնասը։ Դրամական չափը որոշում է դատարանը։
Այսպիսով, մեղավոր մարմնից կամ պաշտոնատար անձից հնարավոր է ստանալ՝
- նյութական վնասի հատուցում՝ կամավոր, վեճի դեպքում՝ միայն դատարանով։ Օրենքը սահմանափակում է այն բողոքի ներկայացման ու քննության, մարմնի պահանջով քննությանը մեկնելու հիմնավորված ծախսերով և կորցրած վաստակով,
- բարոյական վնասի հատուցում՝ միայն դատարանով, որի չափը նույնպես որոշում է դատարանը։
Վարչական պատասխանատվություն
Վարչական իրավախախտումների օրենսգրքի (այսուհետ՝ ՎԻՕ) 212-3 հոդվածով ընդունման ու քննության ապօրինի մերժումը պաշտոնատար անձանց համար առաջացնում է քաղաքացիների եկամուտների չհարկվող նվազագույնի քսանհինգից հիսնապատիկ տուգանք։
ՎԻՕ 212-3 հոդվածով արձանագրություն կազմելու իրավասություն ունեն՝
- Գերագույն ռադայի մարդու իրավունքների լիազորի քարտուղարության ղեկավարն ու տեղակալը,
- մարդու իրավունքների լիազորի ներկայացուցիչը,
- քարտուղարության այլ աշխատողները՝ գործառութային իրավասության սահմաններում (լիազորի 16.02.2025 թվականի №3/02-15 հրամանի համաձայն)։
Քրեական պատասխանատվություն
Որոշ դեպքերում հնարավոր է քրեական պատասխանատվություն՝ Քրեական օրենսգրքի 367-րդ հոդվածով ծառայողական անփութության համար։
Դա պաշտոնատար անձի՝ անբարեխիղճ վերաբերմունքի պատճառով պարտականությունների չկատարումը կամ ոչ պատշաճ կատարումն է, որն էական վնաս է պատճառել քաղաքացիների օրենքով պաշտպանված իրավունքներին, ազատություններին ու շահերին, պետական, հասարակական կամ առանձին իրավաբանական անձանց շահերին։
Կարգապահական պատասխանատվություն
Թեև Օրենքի 24-րդ հոդվածում նշված չէ, ապօրինի որոշում ընդունած անձը կարող է ենթարկվել նաև կարգապահական պատասխանատվության՝ նկատողություն կամ ազատում Աշխատանքային օրենքների օրենսգրքով, ինչպես նաև պետական ու տեղական ինքնակառավարման ծառայության օրենսդրությամբ տույժեր։ Որոշումն ընդունում է գործատուն (ղեկավարը)։
Օրենսդրության պահպանման վերահսկողությունը
Իրենց լիազորություններով վերահսկում են Գերագույն ռադան, ժողովրդական պատգամավորները, նախագահը, նախարարների կաբինետը, մարդու իրավունքների լիազորը, Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Գերագույն ռադան, մարզային, Կիևի և Սևաստոպոլի քաղաքային, շրջանային, այդ քաղաքների շրջանային պետական վարչակազմերը, գյուղական, ավանային, քաղաքային խորհուրդներն ու գործադիր կոմիտեները, տեղական պատգամավորները, ինչպես նաև նախարարություններն ու այլ կենտրոնական գործադիր մարմինները՝ ենթակա ձեռնարկությունների, հիմնարկների, կազմակերպությունների նկատմամբ։
